“Van Big Bang tot het aardse leven”: een lezing door Hugo Moors

logo wetenschappenSoms slagen we erin als school een interessante spreker te strikken, en soms hebben we het geluk dat we een ongemeen interessante spreker kunnen uitnodigen om zich tot onze leerlingen te richten.

Onze leerkrachten wetenschappen vonden Hugo Moors bereid om gedurende tweeëneenhalf uur onze zesdejaars op een schitterende lezing over de evolutie van het leven op aarde te vergasten.

Hugo Moors is als jonge twintiger afgestudeerd als industrieel ingenieur kernenergie in 1985 en is als iets minder jonge veertiger terug achter de schoolbanken gekropen, om in 2007 succesvol aan de KULeuven af te studeren als bio-ingenieur Cel&gen Biotechnologie. Als wetenschappelijk onderzoeker aan het SCK•CEN te MOL verwierf hij bijkomende fundamentele basiskennis over nucleaire fysica en processen, en in zijn huidige positie als geo-microbioloog, duidelijke inzichten over hoe het aardse leven zou kunnen ontstaan zijn en verder geëvolueerd.

De aaneenschakeling van specifieke aspecten uit al deze wetenschappen heeft Hugo gebundeld tot één thema met als titel “Van big bang tot het aardse leven”.

Zijn lezing nam ons van de ‘Big Bang’ mee over “Sneeuwbal aarde” tot het ontstaan van meercellige wezens – dankzij het collageen! – naar de huidige mens. Gepassioneerd gaf hij bijkomende uitleg bij videofragmenten van onder andere David Attenborough, goochelde met wetenschappelijke termen, en wist daar een bijzonder begrijpbaar geheel van te maken.

Zelf gaf hij ons de volgende synopsis:

♦ Zo’n 13.8 miljard geleden is niet alleen ons heelal, maar ook tijd, ontstaan uit de oerknal of het grote begin. In een flits spatte een meer dan duizelingwekkende hoeveelheid energie uiteen en vormde het universum. Slechts een fractie van dit universum werd omgezet tot wat wij materie noemen. De rest, donkere energie en donkere materie, blijven tot op de dag van vandaag fysisch totaal onbekende zaken. Het resultaat was een ruimte gevuld met een soep bestaande uit elementaire deeltjes, waarin quantum velden de fysische wetmatigheden bepaalden, en de eerste materie enkel bestond uit losgeslagen protonen, neutronen en elektronen. Door de gigantische hoeveelheid vrije energie aanwezig in het primaire universum was er nauwelijks samenhang tussen de aanwezige materiële deeltjes. Het heelal was in haar prille begin niets anders dan een chaotische ondoorzichtige wolk waarin alles met alles op een willekeurige wijze interageerde.

♦ Pas 380 000 jaar na de oerknal klaarde het universum op als gevolg van de versmelting van electronen en protonen tot neutrale waterstofatomen. Zwaartekracht begon vanaf dan een meer prominente rol te spelen en zorgde ervoor dat in sommige zones van het heelal hogere concentraties aan waterstofatomen, onderling verbonden tot waterstofgas, gevormd werden. Het waterstofgas klonterde samen tot enorme gasvormige aggregaties, waar in de kern de druk en de temperatuur zo hoog opliepen dat kernfusiereacties spontaan konden optreden. Waterstofatomen werden met een onvoorstelbare kracht tegen elkaar gesmakt waardoor ze samensmolten tot zwaardere helium kernen. In grotere waterstofaggregaties liepen de druk en de temperatuur nog hoger op zodat hier de fysische voorwaarden aanwezig waren voor de vorming van zwaardere chemische elementen uit de tabel van Mendeljev. Het saldo aan restenergie uit dit kernfusie geweld, werd simultaan omgezet tot fotonen die het tot dan toe donkere universum deden oplichten. Die allereerste oersterren waren uitzonderlijk heftige sterren die op het einde van hun astronomisch relatieve korte leven, als alle mogelijke energieleverende fusiereacties gestopt waren, uiteen spatten onder de vorm van supernova’s. De fenomenale krachten die gepaard gaan met deze gigantisch kosmische superontploffingen, zorgden uiteindelijk voor de vorming van de zwaarst gekende materiële elementen in het heelal.
Alle gevormde materie werd als gevolg van supernova explosies met astronomische snelheid doorheen het universum gekatapulteerd. Het stervormingsproces bleef zich herhalen, en door de steeds groeiende hoeveelheid aan zwaardere materie, konden er nu ook vaste hemellichamen gevormd worden, zoals planeten, kometen en manen. Op plaatsen in het heelal waar het nucleaire geweld geluwd was, zorgde de ioniserende straling, waartoe ook Ultra violet licht behoort, ervoor dat atomen geëxciteerd werden tot ionen die zich vervolgens chemisch konden combineren tot moleculen. Moleculen die zelfs de complexiteit van aminozuren konden aannemen.

♦ 9.3 miljard jaar na het grote begin of zo’n 4.5 miljard jaar geleden, kregen onze zon en haar planeten hun vorm. Een kosmisch akkefietje, de botsing van onze aarde met de protoplaneet Theia, leidde tot een lichte kanteling van de rotatieas van onze aarde. Na de botsing, klonterden de kleinere brokstukken samen en vormden onze maan, die na balanceren van de onderlinge aantrekkingskrachten, terecht kwam in haar huidige baan rondom onze planeet. Deze gebeurtenis leidde op aarde tot het ontstaan van seizoenen, getijden van oceanen en klimaatsveranderingen zoals ijstijden en perioden van globale opwarming.
De brokstukken waaruit de aarde werd opgebouwd, bevatten ook massa’s water. En door de hitte, aanwezig op jonge aarde, kolkte er
vanaf de bodem van de primaire oceanen gloeiend heet water op, dat direct afkoelde in de hoger gelegen koudere waterlagen en daardoor opnieuw zonk naar de bodem van de oceaan. Zo ontstond een constant wervelende en circulerende fysische soep, waarin spontaan een arsenaal aan de meest exotische en extreme chemische reacties optraden. In deze constante thermische circulatie, waar super heet en ijskoud elkaar voortdurend afwisselden, ontstonden er uitzonderlijke condities die de vorming van diverse (zelforganiserende) structuren toe lieten. De massale aanwezigheid van anorganische mineralen zoals ijzer, mangaan, zink en zwavel, genereerden tezamen met de aanwezige organische moleculen, zoals aminozuren en fosfolipiden, een fysicochemische broeihaard waarin zelfs heel complexe (zelforganiserende) structuren tot stand konden komen. Het water beschermde daarenboven alles wat op de oceaanbodem gevormd werd, tegen de dodelijke ultravioletstraling. Miljoenen jaren lang konden duizenden uiterst complexe chemische cocktails vrij met elkaar interageren, wat mogelijk geleid heeft tot het ontstaan van de eerste en uiterst primitieve levensvormen, de prokaryotische ééncelligen.

♦ Vervolgens werden de oceanen gedurende 2,5 miljard jaar overwoekerd door een opeenvolging van verschillende diverse primitieve ééncelligen. Deze leefden initieel uitsluitend van de warmte- en chemische energie uitgestoten door de talloze onderzeese vulkanen. Aan het zeeoppervlak ontdekte het primitieve leven ook een nieuwe vorm van energie, namelijk het licht van onze zon. Eén hoogst uitzonderlijke groep van micro-organismen, de cyanobacteriën, slaagden er zelfs in om met behulp van de lichtenergie van de zon, water te splitsen in waterstof en zuurstof. Het waterstof behielden ze voor zichzelf als energierijke molecule, maar de zuurstof was voor hen een afvalproduct en werd uit de oceaan in de atmosfeer gepompt. Dit wegpompen van zuurstof in de atmosfeer gebeurde zo’n 600 miljoen jaar geleden, na de strengste ijstijd die de aarde ooit gekend heeft, zo massaal, dat het niveau aan zuurstof in de aardse atmosfeer steeg tot ver boven de huidige 21 %. Een bijkomend gevolg van deze verhoogde zuurstofconcentratie bestond uit de vorming van een ozonlaag in de bovenste atmosferische laag van de stratosfeer. Een ozonlaag is een quasi ondoordringbaar gasvormig schild tegen de dodelijke UV-stralen afkomstig van de zon. Het leven kon vanaf dan eindelijk ook het land veroveren. De aanwezigheid van zuurstof zorgde ook voor een boost aan extra leven. Zuurstof maakte namelijk de biochemische vorming van collageen mogelijk. Een uiterst simpel eiwit met als belangrijkste eigenschap dat het cellen aan elkaar doet kleven. Cellen die vast aan elkaar kleven zijn per definitie multicellulaire organismen, waarin de individuele cellen wel verplicht zijn om met elkaar signalen uit te wisselen om te kunnen overleven als geheel. De mogelijkheden van samenklontering waren zeer divers, waardoor een ongekende veelheid aan multicellulaire levensvormen kon ontstaan. Deze veelheid in combinatie met een levensvatbaar aardoppervlak, leidde tot een enorme toename aan nieuwe fauna en flora. Een periode die gekend staat als de Cambrium explosie.

♦ Uiteindelijk bracht die evolutie zo’n 2 miljoen jaar geleden de eerste mensen voort. De mens bezit de uitzonderlijke capaciteit om te communiceren en ervaringen uit te wisselen, over de evolutionaire generaties heen, wat hem dus overduidelijk onderscheidt van alle dieren. Deze specifiek “antropogeen” gestuurde evolutie houdt naast opportuniteiten ook vele gevaren in, met als meest bedreigende, de bevolkingsexplosie. Zonder wereldwijde maatregelen stevenen we regelrecht af op de grootst denkbare catastrofe voor de mensheid.
Het is te hopen dat het menselijk intellectueel vermogen, dat nu reeds in staat is om haar eigen evolutie volledig zelfstandig, met wonderlijke technische hulpmiddelen uit te bouwen, ook in staat is om een toekomstige menselijke Apocalyps te voorkomen.

We zijn Hugo bijzonder dankbaar voor zijn meer dan deskundige uitleg, en hopen hem in de toekomst nog te mogen verwelkomen!

Binnenste buiten: de bespreking

Heb jij ooit stilgestaan bij de gedachten van anderen? Jij, die om elf uur in gedachten verzonken – hoe zou het zijn met oma? Zou de operatie geslaagd zijn, en zou ze al wakker zijn? – een broodje haalt in de eetzaal? Want al die anderen om jou heen op diezelfde speelplaats zitten met hun eigen gedachten, hun eigen beslommeringen, hun eigen gevoelens en problemen. Alleen laten ze die niet merken, en sta jij daar ook niet bij stil.

Wat als je daar nu wel eens stil zou bij staan?

De leerlingen van de toneelgroep tToneel brachten een verbluffend, zelfgeschreven stuk hierover. Onder de kundige leiding van maar liefst drie regisseurs – Charlotte De Bruyne, Joeri Smet en Ian Ghysels – spendeerden ze elke woensdagmiddag tussen 13.00 uur en 15.00 uur en de halve kerstvakantie aan de repetities, en gingen ze tussendoor ook nog op toneelweekend. Stilaan kreeg het stuk vorm, werd een thema duidelijk, kreeg het een duidelijke rode draad, en lagen de dialogen vast.

img_8304

En nu dus brachten ze met een groep van 50 leerlingen een bijzonder realistisch stuk over de problemen van elke tiener. Van problemen thuis over ruzie tussen vriendinnen, ontluikende liefde, het niet durven aanspreken van anderen, hokjesdenken tot diepgaande filosofische gedachten.
En de finale? Kippenvel, echt waar. Pure emotie zoals u die zelden in uw tiener naar boven ziet komen.

Kortom, het leven zoals het is: de speelplaats.

Het publiek gaf hen een staande ovatie, en naar onze bescheiden mening was die niet onterecht.

En toen was er nog het tToneelcafé, waar iedereen gezellig stond of zat na te praten, waar oudleerlingen nog eens hallo kwamen zeggen, en dat versierd was met gedichtjes van de eerstejaars.

Intussen was in de grote zaal de ontlading bij de spelers groot: de muziek stond op, en er werd keihard gedanst en gelachen. En vooral ook genoten!

Bon, mocht u bij het lezen van deze bespreking en het zien van deze foto’s vaststellen dat u echt wel iets mist als u dit niet gezien hebt, dan heeft u volkomen gelijk!

Jammer genoeg zal u dit euvel niet meer kunnen rechtzetten, want alle voorstellingen zijn inmiddels volledig uitverkocht!

Automata in de les techniek

logo techniek smalHeeft u al ooit gehoord van een automaton? Het is het Griekse woord voor een constructie die uit zichzelf lijkt te bewegen. De leerlingen van 2B en 2D kunnen u het woord misschien niet zo goed verklaren, maar voegen eenvoudigweg de daad bij het woord. Ze gaan zelf een toestel (technische realisatie) maken dat een figuurtje laat dansen.

Of hoe techniek ook ongelofelijk wijs kan zijn!

Met dank aan mijnheer De Kerpel voor foto’s en uitleg. Alle foto’s uit de reeks kan je hier bekijken.

Wedstrijd Nederlands van het Willemsfonds

logo-nederlandsHet Willemsfonds organiseerde dit jaar voor het eerst een wedstrijd Nederlands voor leerlingen uit de eerste graad. De leerlingen konden een stukje proza of poëzie inzenden en maakten daarmee kans om maar liefst 100 euro te winnen.

De meeste leerlingen uit het tweede jaar waren daardoor erg enthousiast om deel te nemen, maar drie van hen maakten het ook echt waar! Lina Rehbi (2A GL), Zeta Desmedt (2A GL) en Dara Oguntubi (2B lat) werden samen met twaalf andere leerlingen genomineerd. Zij werden uitgenodigd tijdens een proclamatie waarop de drie laureaten bekend gemaakt zouden worden. Dara eindigde op een knappe derde plaats en mocht 100 euro in ontvangst nemen.

We willen graag alle genomineerden en laureaten proficiat wensen met hun inzending. Dit was zeker en vast een geslaagde eerste deelname.

Met dank aan mevrouw Van Cauwenberge tekst en foto’s, en Dara Oguntubi voor nog meer foto’s.

Oost-Vlaamse zwemkampioenschappen

logo SVSEindelijk zijn we er weer met schoolsportnieuws, en dan meteen ook nog bijzonder goed nieuws!

Vandaag waren er namelijk Oost-Vlaamse zwemkampioenschappen in Sint-Niklaas, en maar liefst zeven leerlingen, allemaal uit de eerste graad, hebben deelgenomen. Elke leerling heeft een medaille behaald (!), maar wie er precies geplaatst is voor de Vlaamse finale in Brugge op 22 februari, wordt pas later bekendgemaakt.

Uitslagen:

  • Sarah Robben (2aGL) 50m vrije slag : 38.48
  • Aisha Depaepe (1C) 50m vrije slag : 35.08
  • Lieze Lavaert (1D) 50m vrije slag : 43.98
  • Benthe Robben (2aGL) 50m rugslag : 43.78
  • Lucas Adams (1C) 50m rugslag : 28.84 (zilveren medaille)
  • Kas Christiaens (1F) 50m schoolslag : 41.75 (bronzen medaille)
  • 4x50m vrije slag meisjes : tijd nog niet bekend, wel bronzen medaille
  • 4x50m vrije slag jongens : 2.20.94  2de plaats, maar meegedaan buiten competitie wegens 2 meisjes mee gezwommen.

Proficiat aan alle leerlingen!

Bedankt aan de supporters/chauffeurs : mama van Lucas en opa van Aisha!

Met een dikke dank u voor mijnheer Vandenabeele voor de begeleiding, het razendsnelle verslag en de foto’s! Alle foto’s uit deze reeks kan u hier bewonderen.

Theelichtjes maken in de module Duurzaam Samenleven en Ondernemen

In de module Duurzaam Samenleven en Ondernemen gaat het vaak om recyclage, en dan ook recyclage waar anderen enkel afval zien. Zo maakten de leerlingen theelichtjes van conservenblikken.

Mode d’emploi: je vult een proper blikje met water en stopt het een nachtje in de diepvries. Daarna kan je met een nageltje en een hamer een gaatjespatroon kloppen in het blik. Het ijs heb je nodig om indeuken te vermijden.

Heel leuk om dan met een theelichtje buiten te hangen in deze donkere dagen!

Met dank aan mevrouw Audooren voor tekst en beeld. De overige foto’s uit deze reeks kan u hier bekijken.

 

 

Met de module Cultuur en Filosofie op hippotherapie

Tijdens de lessen Cultuur en filosofie leerden we ook over de relatie mens en dier.
Verstaan mens en dier elkaar? Is er een manier van communiceren, en hoe belangrijk is het dier voor de mens?
We bezochten tijdens de projectdag eind oktober een manege en kregen uitleg over hippotherapie. Kinderen met een beperking worden geholpen en therapeutisch begeleid.
Dolenthousiast konden sommige leerlingen zelf werken met de paarden of zelf een paard berijden.

Alle 166 foto’s en drie filmpjes van deze uitstap kan je hier bekijken. Met dank aan mevrouw De Smedt voor de uitleg.